พระประจำวันจันทร์ — ปางห้ามญาติ

ในสมัยพุทธกาล แม่น้ำโรหิณีไหลผ่านระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์ของศากยวงศ์ (พระญาติฝ่ายพุทธบิดา) และเมืองเทวทหะของโกลิยวงศ์ (พระญาติฝ่ายพุทธมารดา) ทั้งสองเมืองอาศัยน้ำจากแม่น้ำนี้ในการเพาะปลูกพืชผล ในปีหนึ่งเกิดความแห้งแล้งอย่างหนัก ปริมาณน้ำในแม่น้ำมีไม่เพียงพอ ชาวนาของทั้งสองฝ่ายจึงเกิดการแย่งชิงน้ำกัน เริ่มจากการทะเลาะวิวาทเป็นรายบุคคล แต่ลุกลามเป็นการปะทะระหว่างกลุ่ม จนกระทั่งกษัตริย์ของทั้งสองฝ่ายต่างฝ่ายต่างเตรียมยกกองทัพมาทำสงครามกัน พระพุทธเจ้าทรงทราบเหตุด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเห็นว่าหากปล่อยให้สงครามเกิดขึ้น พระญาติทั้งสองฝ่ายจะต้องล้มตายเป็นจำนวนมาก จึงเสด็จไปประทับยืนกลางแม่น้ำโรหิณีระหว่างกองทัพทั้งสอง ทรงยกพระหัตถ์ขวาห้ามไว้ และตรัสถามว่า "เหตุใดท่านทั้งหลายจึงจะรบราฆ่าฟันกัน?" เมื่อทราบว่าเป็นเรื่องน้ำในแม่น้ำ พระองค์ทรงตรัสว่า "น้ำกับเลือดกษัตริย์ สิ่งไหนมีค่ามากกว่ากัน?" กษัตริย์ทั้งสองฝ่ายได้สติ เกิดความละอายและสำนึก จึงยอมระงับศึก เป็นเหตุการณ์สำคัญที่แสดงถึงพุทธบารมีในการระงับความขัดแย้งด้วยปัญญาและเมตตา

ตามตำราพรหมชาติ ผู้ที่เกิดวันจันทร์จุติมาจากนครนาคราช มีพระจันทร์เป็นดาวคุ้มครองดวงชะตา บุคคลที่เกิดในวันนี้ มีความโดดเด่นในเรื่องของความมีเสน่ห์ เป็นศรีแก่ตัวเอง มีวาจาไพเราะอ่อนหวาน พูดจาโน้มน้าวให้ผู้คนประทับใจและหลงรักได้โดยง่าย เป็นคนเจ้าระเบียบ รักความสะอาด รู้จักคิดวิเคราะห์ มีความรอบคอบ สุขุม และมีทักษะในการประนีประนอมสูง ไม่แสดงความก้าวร้าว มักมีผู้ใหญ่ให้ความเมตตาเอ็นดูและคอยอุปถัมภ์ค้ำชูอยู่เสมอ จุดอ่อนคือมักมีอารมณ์แปรปรวนง่ายตามอิทธิพลของดวงจันทร์ เป็นคนขี้สงสาร ใจอ่อนและเห็นอกเห็นใจผู้อื่นมากเกินไป จนบางครั้งขาดความเด็ดขาดและตกเป็นเหยื่อของผู้ที่มาขอความช่วยเหลือ (ระวังทุกขลาภ) นอกจากนี้ยังเป็นคนคิดมาก วิตกกังวลเกินเหตุ ตำราโบราณกล่าวว่าหากเกิดข้างขึ้นจะยิ่งรุ่งโรจน์สดใส แต่หากเกิดข้างแรมจะมีความลำบากในบางช่วงของชีวิต เหมาะกับงานเจรจา บริหารบุคคล บริการ ประชาสัมพันธ์

ปางประจำวันจันทร์คือ "ปางห้ามญาติ" ตามคติความเชื่อในสังคมไทย ในหลายตำราและคัมภีร์มักอนุโลมให้เป็น "ปางห้ามสมุทร" ควบคู่กันไป แต่ในทางพุทธศิลป์และพุทธประวัติ สองปางนี้มีที่มาและลักษณะที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน ปางห้ามญาติยกพระหัตถ์ขวา เพียงข้างเดียว ในขณะที่ปางห้ามสมุทรยกพระหัตถ์ทั้งสองข้าง ปางห้ามญาติมีพุทธลักษณะในพระอิริยาบถยืน ยกพระหัตถ์ขวาขึ้นเสมอพระอุระ (อก) ตั้งฝ่าพระหัตถ์ยื่นออกไปข้างหน้าเป็นกิริยาห้ามเพียงข้างเดียว พระหัตถ์ซ้ายห้อยลงข้างพระวรกายตามปกติ ตำนานสืบเนื่องมาจากวิกฤตการณ์ทางการเมืองและการทหารในสมัยพุทธกาล เมื่อพระญาติฝ่ายพุทธบิดา (ศากยวงศ์ แห่งกรุงกบิลพัสดุ์) และพระญาติฝ่ายพุทธมารดา (โกลิยวงศ์ แห่งกรุงเทวทหะ) ซึ่งตั้งภูมิลำเนาอยู่สองฝั่งแม่น้ำโรหิณี เกิดความขัดแย้งและทะเลาะวิวาทกันอย่างรุนแรงเพื่อแย่งชิงน้ำไปเพาะปลูกในยามหน้าแล้ง ความบาดหมางทวีความรุนแรงจนถึงขั้นที่กษัตริย์ทั้งสองฝ่ายเตรียมยกทัพทำสงครามเข่นฆ่ากันเอง เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบเหตุด้วยพระญาณ จึงได้เสด็จไปเจรจาห้ามทัพ ทรงแสดงธรรมเทศนาว่าด้วยมูลค่าของเลือดกษัตริย์ ที่สูงค่ากว่าน้ำในแม่น้ำ จนกษัตริย์ทั้งสองฝ่ายเกิดความละอายและยอมระงับศึกสงครามลงได้ เหตุผลที่โบราณาจารย์เลือกปางนี้ ให้เป็นปางประจำวันจันทร์ เนื่องจากดาวจันทร์ตามตำราโหราศาสตร์เป็นสัญลักษณ์ของธาตุน้ำ ความอ่อนโยน และเป็นตัวแทนของเครือญาติ พี่น้อง ปางนี้จึงเปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของการระงับความขัดแย้งทางอารมณ์ การห้ามสิ่งไม่ดีมิให้เข้ามาในชีวิต และการประนีประนอมเพื่อนำไปสู่ความสงบสุข การบูชาปางห้ามญาติเป็นประจำจะช่วยลดทอนข้อพิพาทในครอบครัว เสริมความสมานฉันท์ และนำพาความสงบมาสู่จิตใจของผู้บูชา