พระประจำวันอาทิตย์ — ปางถวายเนตร

ตำนานปางถวายเนตรเกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ 2 หลังการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า เมื่อพระองค์ได้ตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม แคว้นมคธ และได้ประทับเสวยวิมุตติสุขใต้ต้นไม้นั้น เป็นเวลา 7 วันแล้ว เมื่อเข้าสู่สัปดาห์ที่ 2 พระองค์ทรงพิจารณาเห็นว่าต้นพระศรีมหาโพธิ์ได้ให้ร่มเงาและเป็นที่อาศัย ในการบำเพ็ญเพียรจนสำเร็จพระโพธิญาณ จึงควรแก่การแสดงความกตัญญู พระองค์จึงเสด็จออกจากร่มไม้ ไปประทับยืน ณ ที่กลางแจ้งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของต้นพระศรีมหาโพธิ์ ทรงทอดพระเนตรเพ่งดูต้นไม้นั้นอย่างไม่กะพริบพระเนตร ตลอดระยะเวลา 7 วัน 7 คืน เพื่อแสดงความรำลึกในคุณของต้นไม้ที่เคยให้ร่มเงาแก่พระองค์ในขณะบำเพ็ญเพียร การยืนทอดพระเนตรของพระองค์ครั้งนี้ ถือเป็นแบบอย่างของความกตัญญูกตเวทีอันสูงสุดในพระพุทธศาสนา แม้แต่ต่อสิ่งที่ไม่มีชีวิตเช่นต้นไม้ พระองค์ก็ยังทรงระลึกถึงคุณ ในเวลาต่อมา สถานที่ประทับยืนของพระองค์ ได้รับการสร้างเป็นเจดีย์เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์ครั้งนี้ และได้รับการขนานนามว่า "อนิมิสเจดีย์" (แปลว่า "เจดีย์ที่ไม่กะพริบตา") เป็นหนึ่งในสังเวชนียสถานสำคัญที่พุทธศาสนิกชนนิยมไปกราบไหว้

ตามตำราพรหมชาติ ผู้ที่เกิดวันอาทิตย์จุติมาจากเมืองกลิงคราษฎร์ มีดาวอาทิตย์ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของธาตุไฟและแสงสว่าง เป็นดาวคุ้มครองดวงชะตา คนวันนี้มักมีบุญวาสนาดี ดวงชะตาแข็ง มีผู้ใหญ่คอยเกื้อหนุนส่งเสริม บุคลิกภาพโดดเด่นด้วยความเป็นผู้นำสูง มีความมานะอุตสาหะ เข้มแข็ง เชื่อมั่นในตัวเองสูง มีความเมตตาและชอบช่วยเหลือผู้อื่น ใจกว้างและใจนักเลง กล้าได้กล้าเสีย รักเกียรติและรักศักดิ์ศรีเป็นอย่างมาก จุดอ่อนคือเป็นคนใจร้อน โกรธง่ายแต่หายเร็ว มักทำคุณคนไม่ขึ้น หูเบา และด้วยความที่รักศักดิ์ศรีมากจึงมักตกอยู่ในสภาวะ "เสียเงินไม่ว่า เสียหน้าไม่ได้" ซึ่งอาจทำให้เกิดปัญหาทางการเงิน จากการใช้จ่ายเกินตัวเพื่อรักษาหน้าตาทางสังคม ในด้านอาชีพ เหมาะกับการเป็นผู้บริหาร ข้าราชการระดับสูง หรืองานที่ต้องบุกเบิก และตัดสินใจเด็ดขาด ด้านความรัก เป็นคนรักอิสระ ทว่าเมื่อตกลงปลงใจกับผู้ใดแล้วมักจะทุ่มเทและจริงจังอย่างยิ่ง

พระพุทธรูปประจำวันอาทิตย์คือ "ปางถวายเนตร" อ้างอิงจากคัมภีร์ปฐมสมโพธิกถาและพุทธประวัติที่ได้รับการชำระโดยกรมศิลปากร เหตุการณ์เกิดขึ้นภายหลังจากที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา พระองค์ได้ประทับเสวยวิมุตติสุข อันหมายถึงความสุขอันเกิดจากความหลุดพ้นและความสงบ อยู่ใต้ร่มพระศรีมหาโพธิ์เป็นเวลา 7 วัน เมื่อล่วงเข้าสู่สัปดาห์ที่ 2 พระองค์ได้เสด็จจากร่มไม้ไปประทับยืน ณ ที่กลางแจ้งทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ (ทิศอีสาน) ของต้นพระศรีมหาโพธิ์ ทรงทอดพระเนตรต้นพระศรีมหาโพธิ์ ที่ได้ทรงอาศัยร่มเงาในการบำเพ็ญเพียรจนตรัสรู้ โดยมิได้ทรงกะพริบพระเนตรเลยตลอดระยะเวลา 7 วัน การกระทำดังกล่าวเป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อต้นไม้ที่ให้ร่มเงา สถานที่เสด็จประทับยืนทอดพระเนตรนี้ ในเวลาต่อมาได้รับการขนานนามว่า "อนิมิสเจดีย์" อันแปลว่าเจดีย์แห่งการเพ่งโดยไม่กะพริบตา พุทธลักษณะของปางถวายเนตร เป็นพระพุทธรูปในพระอิริยาบถยืน ลืมพระเนตรทั้งสองเพ่งไปข้างหน้า พระหัตถ์ทั้งสองห้อยลงมาประสานกันอยู่ระหว่างพระเพลา (ตัก) โดยพระหัตถ์ขวาซ้อนเหลื่อมทับพระหัตถ์ซ้าย อยู่ในพระอาการสังวร การที่โบราณาจารย์เลือกปางนี้ให้เป็นพระประจำวันอาทิตย์มีความแยบยลทางโหราศาสตร์ซ่อนอยู่ เนื่องจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือ สอดคล้องกับทิศของดาวอาทิตย์ตามภูมิทักษา อีกทั้งดวงอาทิตย์ยังเป็นสัญลักษณ์ของ "ดวงตา" แสงสว่าง และการมองเห็น การเพ่งมองด้วยความสงบจึงเป็นกุศโลบายที่มุ่งหวังให้ผู้ที่เกิดวันอาทิตย์รู้จักใช้ความสงบสยบความร้อนรุ่มในจิตใจ การบูชาปางถวายเนตรเป็นประจำจะช่วยเสริมพลังแห่งความกตัญญู ความสงบนิ่งของจิตใจ และการมีสายตาที่เฉียบคมมองทะลุปัญหา